“Vạn lý đường kênh” của ĐBSCL có còn phù hợp?

Trong vấn nạn các đập thủy điện được xây trên dòng Mekong, có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực sâu rộng đến an ninh lương thực và kinh tế địa phương trong tương lai, thì ngay trong nội tại ĐBSCL, hệ thống thủy lợi – được xem như là “vạn lý đường kênh” cho phép ém phèn để canh tác lúa, thau chua, rửa mặn đồng bằng – liệu có còn phù hợp và đáp ứng trong điều kiện biến đổi khí hậu?

“Từ sau năm 1975, Việt Nam (VN) bắt tay vào quy hoạch khai thác đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Thách thức khi đó với đồng bằng, đặc biệt là ba tiểu vùng Đồng Tháp Mười, Tứ Giác Long Xuyên và bán đảo Cà Mau là vào mùa mưa thì thừa nước, lũ ngập mênh mông, nhưng mùa khô thì thiếu nước trầm trọng, đất nứt nẻ, phèn xì lên từ những lớp đất phèn bên dưới bị oxy hóa. Lại thêm mùa khô, nước mặn theo triều xâm nhập sâu vào đồng bằng. Đầu mùa mưa, phèn được rửa, chảy vào kênh rạch kéo độ pH xuống thấp. Phải chờ cho đất bớt phèn mới canh tác lúa được.

Và VN đã vượt qua khá thành công thách thức này, khi “vạn lý đường kênh” cho phép ém phèn để canh tác lúa, thau chua và rửa mặn.”, GS.TS Nguyễn Ngọc Trân, chuyên gia cao cấp về ĐBSCL cho biết.

Mặt khác, chính quyền và nhân dân cũng xây rất nhiều cống ngăn mặn, nhằm giữ ngọt và “ngọt hóa” những vùng bị nhiễm mặn, nhằm tăng diện tích canh tác lúa vụ hai. Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học cảnh báo: việc khai thác tài nguyên nước trong nội ĐBSCL hiện nay cho phát triển kinh tế (trồng lúa, nuôi tôm) bằng các giải pháp thủy lợi đang đẩy đồng bằng vào nhiều trả giá!

đê bao ĐBSCL

Nhiều công trình bờ bao, đê bao tiểu vùng để sản xuất vụ 3 ở ĐBSCL có thể đạt mục tiêu ngắn hạn như tăng sản lượng lúa, nhưng về lâu dài, theo các nhà khoa học cần phải phân tích, tính toán sao cho thích ứng với bối cảnh biến đổi khí hậu.  Ảnh: TL

Trả giá sau nhiệm vụ “vựa lúa gạo cả nước”

Theo GS Trân, trả giá cho việc đẩy mạnh sản xuất lúa gạo làm tròn nhiệm vụ “vựa lúa gạo cả nước” là diện tích rừng tràm biến mất nhanh chóng trong Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên và rừng U Minh (thượng, hạ). Các vùng trũng bị “chắt nước” cạn để tăng vụ, chứa đựng nguy cơ mực nước thủy cấp trong khu vực sẽ hạ thấp khi nước sông Mekong về đồng bằng không còn dồi dào như trước nữa.

Đê bao vượt lũ để làm lúa vụ 3 từ năm 1990 bị đánh đổi bằng chế độ thủy văn bị xáo trộn bên ngoài đê bao. Bên trong thì độ phì của đất giảm sút, môi trường suy thoái.

Các cống ngăn mặn giữ ngọt được mở ra để mặn vào các vuông nuôi tôm, thiếu nước ngọt để giữ độ mặn trong ao phù hợp, nước ngầm được bơm lên. Ở một số vùng đã ngọt hóa, người dân còn khai thác nước ngầm mặn để đảm bảo độ mặn vào các vuông tôm. Rừng ngập mặn bị biến mất,… “Chúng ta chưa hiểu rõ phản ứng của đồng bằng để khai thác đúng quy luật”, GS Trân kết luận.

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 của một nhóm tác giả của Trung tâm bảo tồn và phát triển tài nguyên nước phối hợp khoa Thủy sản (ĐH Cần Thơ) cho thấy, ngoài lợi ích hỗ trợ phát triển thương mại, nâng cao cơ sở hạ tầng nông thôn trong khu vực, thì các hệ thống thủy lợi chưa đủ khả năng để phục vụ nhu cầu của cả hai mục đích canh tác nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Do thiếu sự vận hành chuyên nghiệp hệ quy trình tưới tiêu, nên hệ thống thủy lợi gây ra lũ lụt cục bộ vào mùa mưa, nhưng không cung cấp đủ nước cho canh tác nông nghiệp vào mùa khô, và làm phát sinh chi phí vì nhu cầu bơm nước cho mục đích tưới tiêu ở một số khu vực nghiên cứu.

Nghiên cứu tại Cà Mau, hệ thống thủy lợi cũng gây ra sự suy giảm cả về số lượng và sự đa dạng các loài thủy sản sống ở khu vực gần các đê kè. Điều này gây ảnh hưởng đến nguồn thu nhập của ngư dân và gây ra sự tăng lên về mặt chi phí sinh hoạt của các hộ dân. Hơn thế nữa, các khu vực nước lợ thuộc về hệ thống sinh thái nước lợ nằm bên ngoài khu vực thủy lợi bị ngập theo mùa (từ tháng 9 đến tháng 3 hàng năm). Từ đó làm cho toàn bộ khu vực đều bị ngập và điều này gây khó khăn rất lớn tới giao thông vận chuyển con người và hàng hóa.

Bên cạnh đó, có rất nhiều nơi nuôi trồng thủy sản không có hệ thống xử lý nước, hệ thống kiểm soát dịch bệnh kém có thể dẫn đến sự phát tán mầm bệnh ra môi trường xung quanh hoặc làm ô nhiễm hệ sinh thái. Hậu quả là, nguồn thủy sản tự nhiên bị suy giảm nghiêm trọng và điều đó gây ra những ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế của ngư dân.

cống ngăn mặn ĐBSCL

Một cống ngăn mặn, trữ nước ngọt bảo vệ lúa ở tỉnh Trà Vinh. Ảnh: TL

Linh hoạt với lợi thế mặn – ngọt

Rất tâm tư về các giải pháp thủy lợi hiện nay ở ĐBSCL, GS TS Võ Tòng Xuân, hiệu trưởng ĐH Nam Cần Thơ cho biết, đồng bằng đã có kinh nghiệm 10 ngàn năm nay trong quá trình biển tiến biển lùi, đó là những kinh nghiệm “dân gian” quý báu từ trong đời sống người dân. Ông khẳng định, ĐBSCL có lợi thế là có cả nước ngọt và nước mặn, khác với 5 nước khu vực sông Mekong chỉ có nước ngọt. Vì vậy rất cần biết tận dụng nguồn tài nguyên nước này linh hoạt và hiệu quả. Điều này cũng có nghĩa là Nhà nước cần tổ chức làm thủy lợi khoa học và phù hợp hơn.

Theo GS Xuân, ở những khu vực nước ngọt, bên cạnh trồng lúa, thì còn cần quy hoạch thủy lợi phù hợp phục vụ những khu cây ăn trái, nuôi cá nước ngọt để tăng thu nhập cho người dân; Còn những khu nước mặn thì trồng lúa mùa mưa, nuôi tôm mùa khô, và thực tế có thể trồng cây ăn trái trong vùng mặn…

Còn theo nhóm nghiên cứu Trung tâm phát triển và bảo tồn tài nguyên nước, hệ thống thủy lợi cần phải được xây dựng khoa học hơn, đảm bảo sử dụng nước linh hoạt cho trồng lúa, nuôi tôm… Vì vậy, tất cả các kế hoạch và thông tin về xây dựng hệ thống thủy lợi ở vùng châu thổ sông Mekong cần phải có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, trong đó có sự tham gia của chính phủ, các nhà khoa học, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng người dân địa phương.

“Đặc biệt, việc tham gia của người dân vào quản lý và vận hành thủy lợi là cần thiết”, bà Nguyễn Thị Hồng Vân, đại diện nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.


ĐBSCL, nơi sinh sống của hơn 20 triệu người dân, là vùng được biết đến với tỷ lệ sản xuất nông nghiệp cao (hơn 50% sản phẩm lúa gạo và hoa quả của Việt Nam có nguồn gốc từ nơi đây) và nuôi trồng – chế biến thủy sản lớn (gần 40% sản lượng thủy sản của Việt Nam được đánh bắt ở khu vực này).


LÊ QUỲNH 

Người Đô Thị, tháng 5.2016 

http://nguoidothi.net.vn/van-ly-duong-kenh-cua-dbscl-co-con-phu-hop-3582.html

 

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s